[unde locum Grai dixerunt nomine Aornum.]

quattuor hic primum nigrantis terga iuuencos

constituit frontique inuergit uina sacerdos,

et summas carpens media inter cornua saetas

ignibus imponit sacris, libamina prima,

uoce uocans Hecaten caeloque Ereboque potentem.

supponunt alii cultros tepidumque cruorem

succipiunt pateris. ipse atri uelleris agnam

Aeneas matri Eumenidum magnaeque sorori

ense ferit, sterilemque tibi, Proserpina, uaccam;

tum Stygio regi nocturnas incohat aras

et solida imponit taurorum uiscera flammis,

pingue super oleum fundens ardentibus extis.

ecce autem primi sub limina solis et ortus

sub pedibus mugire solum et iuga coepta moueri

siluarum, uisaeque canes ululare per umbram

aduentante dea. 'procul, o procul este, profani,'

conclamat uates, 'totoque absistite luco;

tuque inuade uiam uaginaque eripe ferrum:

nunc animis opus, Aenea, nunc pectore firmo.'

tantum effata furens antro se immisit aperto;

ille ducem haud timidis uadentem passibus aequat.

Di, quibus imperium est animarum, umbraeque silentes

et Chaos et Phlegethon, loca nocte tacentia late,

sit mihi fas audita loqui, sit numine uestro

pandere res alta terra et caligine mersas.

Ibant obscuri sola sub nocte per umbram

perque domos Ditis uacuas et inania regna:

quale per incertam lunam sub luce maligna

est iter in siluis, ubi caelum condidit umbra

Iuppiter, et rebus nox abstulit atra colorem.

uestibulum ante ipsum primisque in faucibus Orci

Luctus et ultrices posuere cubilia Curae,

pallentesque habitant Morbi tristisque Senectus,

et Metus et malesuada Fames ac turpis Egestas,

terribiles uisu formae, Letumque Labosque;

tum consanguineus Leti Sopor et mala mentis

Gaudia, mortiferumque aduerso in limine Bellum,

ferreique Eumenidum thalami et Discordia demens

uipereum crinem uittis innexa cruentis.

in medio ramos annosaque bracchia pandit

ulmus opaca, ingens, quam sedem Somnia uulgo

uana tenere ferunt, foliisque sub omnibus haerent.

multaque praeterea uariarum monstra ferarum,

Centauri in foribus stabulant Scyllaeque biformes

et centumgeminus Briareus ac belua Lernae

horrendum stridens, flammisque armata Chimaera,

Gorgones Harpyiaeque et forma tricorporis umbrae.

corripit hic subita trepidus formidine ferrum

Aeneas strictamque aciem uenientibus offert,

et ni docta comes tenuis sine corpore uitas

admoneat uolitare caua sub imagine formae,

inruat et frustra ferro diuerberet umbras.

Hinc uia Tartarei quae fert Acherontis ad undas.

turbidus hic caeno uastaque uoragine gurges

aestuat atque omnem Cocyto eructat harenam.

portitor has horrendus aquas et flumina seruat

terribili squalore Charon, cui plurima mento

canities inculta iacet, stant lumina flamma,

sordidus ex umeris nodo dependet amictus.

ipse ratem conto subigit uelisque ministrat

et ferruginea subuectat corpora cumba,

iam senior, sed cruda deo uiridisque senectus.

huc omnis turba ad ripas effusa ruebat,

matres atque uiri defunctaque corpora uita

magnanimum heroum, pueri innuptaeque puellae,

impositique rogis iuuenes ante ora parentum:

quam multa in siluis autumni frigore primo

lapsa cadunt folia, aut ad terram gurgite ab alto

quam multae glomerantur aues, ubi frigidus annus

trans pontum fugat et terris immittit apricis.

stabant orantes primi transmittere cursum

tendebantque manus ripae ulterioris amore.

nauita sed tristis nunc hoes nunc accipit illos,

ast alios longe summotos arcet harena.

Aeneas miratus enim motusque tumultu

'dic,' ait, 'o uirgo, quid uult concursus ad amnem?

quidue petunt animae? uel quo discrimine ripas

hae linquunt, illae remis uada liuida uerrunt?'

olli sic breuiter fata est longaeua sacerdos:

'Anchisa generate, deum certissima proles,

Cocyti stagna alta uides Stygiamque paludem,

di cuius iurare timent et fallere numen.

haec omnis, quam cernis, inops inhumataque turba est;

portitor ille Charon; hi, quos uehit unda, sepulti.

nec ripas datur horrendas et rauca fluenta

transportare prius quam sedibus ossa quierunt.

centum errant annos uolitantque haec litora circum;

tum demum admissi stagna exoptata reuisunt.'

constitit Anchisa satus et uestigia pressit

multa putans sortemque animo miseratus iniquam.

cernit ibi maestos et mortis honore carentis

Leucaspim et Lyciae ductorem classis Oronten,

quos simul a Troia uentosa per aequora uectos

obruit Auster, aqua inuoluens nauemque uirosque.

Ecce gubernator sese Palinurus agebat,

qui Libyco nuper cursu, dum sidera seruat,

exciderat puppi mediis effusus in undis.

hunc ubi uix multa maestum cognouit in umbra,

sic prior adloquitur: 'quis te, Palinure, deorum

eripuit nobis medioque sub aequore mersit?

dic age. namque mihi, fallax haud ante repertus,

hoc uno responso animum delusit Apollo,

qui fore te ponto incolumem finisque canebat

uenturum Ausonios. en haec promissa fides est?'

ille autem: 'neque te Phoebi cortina fefellit,

dux Anchisiade, nec me deus aequore mersit.

namque gubernaclum multa ui forte reuulsum,

cui datus haerebam custos cursusque regebam,

praecipitans traxi mecum. maria aspera iuro

non ullum pro me tantum cepisse timorem,

quam tua ne spoliata armis, excussa magistro,

deficeret tantis nauis surgentibus undis.

tris Notus hibernas immensa per aequora noctes

uexit me uiolentus aqua; uix lumine quarto

prospexi Italiam summa sublimis ab unda.

paulatim adnabam terrae; iam tuta tenebam,

ni gens crudelis madida cum ueste grauatum

prensantemque uncis manibus capita aspera montis

ferro inuasisset praedamque ignara putasset.

nunc me fluctus habet uersantque in litore uenti.

quod te per caeli iucundum lumen et auras,

per genitorem oro, per spes surgentis Iuli,

eripe me his, inuicte, malis: aut tu mihi terram

inice, namque potes, portusque require Velinos;

aut tu, si qua uia est, si quam tibi diua creatrix

ostendit (neque enim, credo, sine numine diuum

flumina tanta paras Stygiamque innare paludem),

da dextram misero et tecum me tolle per undas,

sedibus ut saltem placidis in morte quiescam.'

talia fatus erat coepit cum talia uates:

'unde haec, o Palinure, tibi tam dira cupido?

tu Stygias inhumatus aquas amnemque seuerum

Eumenidum aspicies, ripamue iniussus adibis?

desine fata deum flecti sperare precando,

sed cape dicta memor, duri solacia casus.

nam tua finitimi, longe lateque per urbes

prodigiis acti caelestibus, ossa piabunt

et statuent tumulum et tumulo sollemnia mittent,

aeternumque locus Palinuri nomen habebit.'

his dictis curae emotae pulsusque parumper

corde dolor tristi; gaudet cognomine terra.

Ergo iter inceptum peragunt fluuioque propinquant.

nauita quos iam inde ut Stygia prospexit ab unda

per tacitum nemus ire pedemque aduertere ripae,

sic prior adgreditur dictis atque increpat ultro:

'quisquis es, armatus qui nostra ad flumina tendis,

fare age, quid uenias, iam istinc et comprime gressum.

umbrarum hic locus est, somni noctisque soporae:

corpora uiua nefas Stygia uectare carina.

nec uero Alciden me sum laetatus euntem

accepisse lacu, nec Thesea Pirithoumque,

dis quamquam geniti atque inuicti uiribus essent.

Tartareum ille manu custodem in uincla petiuit

ipsius a solio regis traxitque trementem;

hi dominam Ditis thalamo deducere adorti.'

quae contra breuiter fata est Amphrysia uates:

'nullae hic insidiae tales (absiste moueri),

nec uim tela ferunt; licet ingens ianitor antro

aeternum latrans exsanguis terreat umbras,

casta licet patrui seruet Proserpina limen.

Troius Aeneas, pietate insignis et armis,

ad genitorem imas Erebi descendit ad umbras.

si te nulla mouet tantae pietatis imago,

at ramum hunc' (aperit ramum qui ueste latebat)

'agnoscas.' tumida ex ira tum corda residunt;

nec plura his. ille admirans uenerabile donum

fatalis uirgae longo post tempore uisum

caeruleam aduertit puppim ripaeque propinquat.

inde alias animas, quae per iuga longa sedebant,

deturbat laxatque foros; simul accipit alueo

ingentem Aenean. gemuit sub pondere cumba

sutilis et multam accepit rimosa paludem.

tandem trans fluuium incolumis uatemque uirumque

informi limo glaucaque exponit in ulua.

Cerberus haec ingens latratu regna trifauci

personat aduerso recubans immanis in antro.

cui uates horrere uidens iam colla colubris

melle soporatam et medicatis frugibus offam

obicit. ille fame rabida tria guttura pandens

corripit obiectam, atque immania terga resoluit

fusus humi totoque ingens extenditur antro.

occupat Aeneas aditum custode sepulto

euaditque celer ripam inremeabilis undae.

Continuo auditae uoces uagitus et ingens

infantumque animae flentes, in limine primo

quos dulcis uitae exsortis et ab ubere raptos

abstulit atra dies et funere mersit acerbo;

hoes iuxta falso damnati crimine mortis.

nec uero hae sine sorte datae, sine iudice, sedes:

quaesitor Minos urnam mouet; ille silentum

consiliumque uocat uitasque et crimina discit.

proxima deinde tenent maesti loca, qui sibi letum

insontes peperere manu lucemque perosi

proiecere animas. quam uellent aethere in alto

nunc et pauperiem et duros perferre labores!

fas obstat, tristisque palus inamabilis undae

alligat et nouies Styx interfusa coercet.

nec procul hinc partem fusi monstrantur in omnem

Lugentes campi; sic illos nomine dicunt.

hic quos durus amor crudeli tabe peredit

secreti celant calles et myrtea circum

silua tegit; curae non ipsa in morte relinquunt.

his Phaedram Procrinque locis maestamque Eriphylen

crudelis nati monstrantem uulnera cernit,

Euadnenque et Pasiphaen; his Laodamia

it comes et iuuenis quondam, nunc femina, Caeneus

rursus et in ueterem fato reuoluta figuram.

inter quas Phoenissa recens a uulnere Dido

errabat silua in magna; quam Troius heros

ut primum iuxta stetit agnouitque per umbras

obscuram, qualem primo qui surgere mense

aut uidet aut uidisse putat per nubila lunam,

demisit lacrimas dulcique adfatus amore est:

'infelix Dido, uerus mihi nuntius ergo

uenerat exstinctam ferroque extrema secutam?

funeris heu tibi causa fui? per sidera iuro,

per superos et si qua fides tellure sub ima est,

inuitus, regina, tuo de litore cessi.

sed me iussa deum, quae nunc has ire per umbras,

per loca senta situ cogunt noctemque profundam,

imperiis egere suis; nec credere quiui

hunc tantum tibi me discessu ferre dolorem.

siste gradum teque aspectu ne subtrahe nostro.

quem fugis? extremum fato quod te adloquor hoc est.'

talibus Aeneas ardentem et torua tuentem

lenibat dictis animum lacrimasque ciebat.

illa solo fixos oculos auersa tenebat

nec magis incepto uultum sermone mouetur

quam si dura silex aut stet Marpesia cautes.

tandem corripuit sese atque inimica refugit

in nemus umbriferum, coniunx ubi pristinus illi

respondet curis aequatque Sychaeus amorem.

nec minus Aeneas casu percussus iniquo

prosequitur lacrimis longe et miseratur euntem.

Inde datum molitur iter. iamque arua tenebant

ultima, quae bello clari secreta frequentant.

hic illi occurrit Tydeus, hic inclutus armis

Parthenopaeus et Adrasti pallentis imago,

hic multum fleti ad superos belloque caduci

Dardanidae, quos ille omnis longo ordine cernens

ingemuit, Glaucumque Medontaque Thersilochumque,

tris Antenoridas Cererique sacrum Polyboeten,

Idaeumque etiam currus, etiam arma tenentem.

circumstant animae dextra laeuaque frequentes,

nec uidisse semel satis est; iuuat usque morari

et conferre gradum et ueniendi discere causas.

at Danaum proceres Agamemnoniaeque phalanges

ut uidere uirum fulgentiaque arma per umbras,

ingenti trepidare metu; pars uertere terga,

ceu quondam petiere rates, pars tollere uocem

exiguam: inceptus clamor frustratur hiantis.

Atque hic Priamiden laniatum corpore toto

Deiphobum uidet et lacerum crudeliter ora,

ora manusque ambas, populataque tempora raptis

auribus et truncas inhonesto uulnere naris.

uix adeo agnouit pauitantem ac dira tegentem

supplicia, et notis compellat uocibus ultro:

'Deiphobe armipotens, genus alto a sanguine Teucri,

quis tam crudelis optauit sumere poenas?

cui tantum de te licuit? mihi fama suprema

nocte tulit fessum uasta te caede Pelasgum

procubuisse super confusae stragis aceruum.

tunc egomet tumulum Rhoeteo in litore inanem

constitui et magna manis ter uoce uocaui.

nomen et arma locum seruant; te, amice, nequiui

conspicere et patria decedens ponere terra.'

ad quae Priamides: 'nihil o tibi, amice, relictum;

omnia Deiphobo soluisti et funeris umbris.

sed me fata mea et scelus exitiale Lacaenae

his mersere malis; illa haec monimenta reliquit.

namque ut supremam falsa inter gaudia noctem

egerimus, nosti: et nimium meminisse necesse est.

cum fatalis equus saltu super ardua uenit

Pergama et armatum peditem grauis attulit aluo,

illa chorum simulans euhantis orgia circum

ducebat Phrygias; flammam media ipsa tenebat

ingentem et summa Danaos ex arce uocabat.

tum me confectum curis somnoque grauatum

infelix habuit thalamus, pressitque iacentem

dulcis et alta quies placidaeque simillima morti.

egregia interea coniunx arma omnia tectis

emouet, et fidum capiti subduxerat ensem:

intra tecta uocat Menelaum et limina pandit,

scilicet id magnum sperans fore munus amanti,

et famam exstingui ueterum sic posse malorum.

quid moror? inrumpunt thalamo, comes additus una

hortator scelerum Aeolides. di, talia Grais

instaurate, pio si poenas ore reposco.

sed te qui uiuum casus, age fare uicissim,

attulerint. pelagine uenis erroribus actus

an monitu diuum? an quae te fortuna fatigat,

ut tristis sine sole domos, loca turbida, adires?'

Hac uice sermonum roseis Aurora quadrigis

iam medium aetherio cursu traiecerat axem;

et fors omne datum traherent per talia tempus,

sed comes admonuit breuiterque adfata Sibylla est:

'nox ruit, Aenea; nos flendo ducimus horas.

hic locus est, partis ubi se uia findit in ambas:

dextera quae Ditis magni sub moenia tendit,

hac iter Elysium nobis; at laeua malorum

exercet poenas et ad impia Tartara mittit.'

Deiphobus contra: 'ne saeui, magna sacerdos;

discedam, explebo numerum reddarque tenebris.

I decus, i, nostrum; melioribus utere fatis.'

tantum effatus, et in uerbo uestigia torsit.

Respicit Aeneas subito et sub rupe sinistra

moenia lata uidet triplici circumdata muro,

quae rapidus flammis ambit torrentibus amnis,

Tartareus Phlegethon, torquetque sonantia saxa.

porta aduersa ingens solidoque adamante columnae,

uis ut nulla uirum, non ipsi exscindere bello

caelicolae ualeant; stat ferrea turris ad auras,

Tisiphoneque sedens palla succincta cruenta

uestibulum exsomnis seruat noctesque diesque.

hinc exaudiri gemitus et saeua sonare

uerbera, tum stridor ferri tractaeque catenae.

constitit Aeneas strepitumque exterritus hausit.

'quae scelerum facies? o uirgo, effare; quibusue

urgentur poenis? quis tantus plangor ad auras?'

tum uates sic orsa loqui: 'dux inclute Teucrum,

nulli fas casto sceleratum insistere limen;

sed me cum lucis Hecate praefecit Auernis,

ipsa deum poenas docuit perque omnia duxit.

Cnosius haec Rhadamanthus habet durissima regna

castigatque auditque dolos subigitque fateri

quae quis apud superos furto laetatus inani

distulit in seram commissa piacula mortem.

continuo sontis ultrix accincta flagello

Tisiphone quatit insultans, toruosque sinistra

intentans anguis uocat agmina saeua sororum.

tum demum horrisono stridentes cardine sacrae

panduntur portae. cernis custodia qualis

uestibulo sedeat, facies quae limina seruet?

quinquaginta atris immanis hiatibus Hydra

saeuior intus habet sedem. tum Tartarus ipse

bis patet in praeceps tantum tenditque sub umbras

quantus ad aetherium caeli suspectus Olympum.

hic genus antiquum Terrae, Titania pubes,

fulmine deiecti fundo uoluuntur in imo.

hic et Aloidas geminos immania uidi

corpora, qui manibus magnum rescindere caelum

adgressi superisque Iouem detrudere regnis.

uidi et crudelis dantem Salmonea poenas,

dum flammas Iouis et sonitus imitatur Olympi.

quattuor hic inuectus equis et lampada quassans

per Graium populos mediaeque per Elidis urbem

ibat ouans, diuumque sibi poscebat honorem,

demens, qui nimbos et non imitabile fulmen

aere et cornipedum pulsu simularet equorum.

at pater omnipotens densa inter nubila telum

contorsit, non ille faces nec fumea taedis

lumina, praecipitemque immani turbine adegit.

nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,

cernere erat, per tota nouem cui iugera corpus

porrigitur, rostroque immanis uultur obunco

immortale iecur tondens fecundaque poenis

uiscera rimaturque epulis habitatque sub alto

pectore, nec fibris requies datur ulla renatis.

quid memorem Lapithas, Ixiona Pirithoumque?

quos super atra silex iam iam lapsura cadentique

imminet adsimilis; lucent genialibus altis

aurea fulcra toris, epulaeque ante ora paratae

regifico luxu; Furiarum maxima iuxta

accubat et manibus prohibet contingere mensas,

exsurgitque facem attollens atque intonat ore.

hic, quibus inuisi fratres, dum uita manebat,

pulsatusue parens et fraus innexa clienti,

aut qui diuitiis soli incubuere repertis

nec partem posuere suis (quae maxima turba est),

quique ob adulterium caesi, quique arma secuti

impia nec ueriti dominorum fallere dextras,

inclusi poenam exspectant. ne quaere doceri

quam poenam, aut quae forma uiros fortunaue mersit.

saxum ingens uoluunt alii, radiisque rotarum

districti pendent; sedet aeternumque sedebit

infelix Theseus, Phlegyasque miserrimus omnis

admonet et magna testatur uoce per umbras:

"discite iustitiam moniti et non temnere diuos."

uendidit hic auro patriam dominumque potentem

imposuit; fixit leges pretio atque refixit;

hic thalamum inuasit natae uetitosque hymenaeos:

ausi omnes immane nefas ausoque potiti.

non, mihi si linguae centum sint oraque centum,

ferrea uox, omnis scelerum comprendere formas,

omnia poenarum percurrere nomina possim.'

Haec ubi dicta dedit Phoebi longaeua sacerdos,

'sed iam age, carpe uiam et susceptum perfice munus;

acceleremus' ait; 'Cyclopum educta caminis

moenia conspicio atque aduerso fornice portas,

haec ubi nos praecepta iubent deponere dona.'

dixerat et pariter gressi per opaca uiarum

corripiunt spatium medium foribusque propinquant.

occupat Aeneas aditum corpusque recenti

spargit aqua ramumque aduerso in limine figit.

His demum exactis, perfecto munere diuae,

deuenere locos laetos et amoena uirecta

fortunatorum nemorum sedesque beatas.

largior hic campos aether et lumine uestit

purpureo, solemque suum, sua sidera norunt.

pars in gramineis exercent membra palaestris,

contendunt ludo et fulua luctantur harena;

pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt.

nec non Threicius longa cum ueste sacerdos

obloquitur numeris septem discrimina uocum,

iamque eadem digitis, iam pectine pulsat eburno.

hic genus antiquum Teucri, pulcherrima proles,

magnanimi heroes nati melioribus annis,

Ilusque Assaracusque et Troiae Dardanus auctor.

arma procul currusque uirum miratur inanis;

stant terra defixae hastae passimque soluti

per campum pascuntur equi. quae gratia currum

armorumque fuit uiuis, quae cura nitentis

pascere equos, eadem sequitur tellure repostos.

conspicit, ecce, alios dextra laeuaque per herbam

uescentis laetumque choro paeana canentis

inter odoratum lauris nemus, unde superne

plurimus Eridani per siluam uoluitur amnis.

hic manus ob patriam pugnando uulnera passi,

quique sacerdotes casti, dum uita manebat,

quique pii uates et Phoebo digna locuti,

inuentas aut qui uitam excoluere per artis

quique sui memores aliquos fecere merendo:

omnibus his niuea cinguntur tempora uitta.

quos circumfusos sic est adfata Sibylla,

Musaeum ante omnis (medium nam plurima turba

hunc habet atque umeris exstantem suspicit altis):

'dicite, felices animae tuque optime uates,

quae regio Anchisen, quis habet locus? illius ergo

uenimus et magnos Erebi tranauimus amnis.'

atque huic responsum paucis ita reddidit heros:

'nulli certa domus; lucis habitamus opacis,

riparumque toros et prata recentia riuis

incolimus. sed uos, si fert ita corde uoluntas,

hoc superate iugum, et facili iam tramite sistam.'

dixit, et ante tulit gressum camposque nitentis

desuper ostentat; dehinc summa cacumina linquunt.

At pater Anchises penitus conualle uirenti

inclusas animas superumque ad lumen ituras

lustrabat studio recolens, omnemque suorum

forte recensebat numerum, carosque nepotes

fataque fortunasque uirum moresque manusque.

isque ubi tendentem aduersum per gramina uidit

Aenean, alacris palmas utrasque tetendit,

effusaeque genis lacrimae et uox excidit ore:

'uenisti tandem, tuaque exspectata parenti

uicit iter durum pietas? datur ora tueri,

nate, tua et notas audire et reddere uoces?

sic equidem ducebam animo rebarque futurum

tempora dinumerans, nec me mea cura fefellit.

quas ego te terras et quanta per aequora uectum

accipio! quantis iactatum, nate, periclis!

quam metui ne quid Libyae tibi regna nocerent!'

ille autem: 'tua me, genitor, tua tristis imago

saepius occurrens haec limina tendere adegit;

stant sale Tyrrheno classes. da iungere dextram,

da, genitor, teque amplexu ne subtrahe nostro.'

sic memorans largo fletu simul ora rigabat.

ter conatus ibi collo dare bracchia circum;

ter frustra comprensa manus effugit imago,

par leuibus uentis uolucrique simillima somno.

Interea uidet Aeneas in ualle reducta

seclusum nemus et uirgulta sonantia siluae,

Lethaeumque domos placidas qui praenatat amnem.

hunc circum innumerae gentes populique uolabant:

ac ueluti in pratis ubi apes aestate serena

floribus insidunt uariis et candida circum

lilia funduntur, strepit omnis murmure campus.

horrescit uisu subito causasque requirit

inscius Aeneas, quae sint ea flumina porro,

quiue uiri tanto complerint agmine ripas.

tum pater Anchises: 'animae, quibus altera fato

corpora debentur, Lethaei ad fluminis undam

securos latices et longa obliuia potant.

has equidem memorare tibi atque ostendere coram

iampridem, hanc prolem cupio enumerare meorum,

quo magis Italia mecum laetere reperta.'

'o pater, anne aliquas ad caelum hinc ire putandum est

sublimis animas iterumque ad tarda reuerti

corpora? quae lucis miseris tam dira cupido?'

'dicam equidem nec te suspensum, nate, tenebo'

suscipit Anchises atque ordine singula pandit.

'Principio caelum ac terras camposque liquentis

lucentemque globum lunae Titaniaque astra

spiritus intus alit, totamque infusa per artus

mens agitat molem et magno se corpore miscet.

inde hominum pecudumque genus uitaeque uolantum

et quae marmoreo fert monstra sub aequore pontus.

igneus est ollis uigor et caelestis origo

seminibus, quantum non noxia corpora tardant

terrenique hebetant artus moribundaque membra.

hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, neque auras

dispiciunt clausae tenebris et carcere caeco.

quin et supremo cum lumine uita reliquit,

non tamen omne malum miseris nec funditus omnes

corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est

multa diu concreta modis inolescere miris.

ergo exercentur poenis ueterumque malorum

supplicia expendunt: aliae panduntur inanes

suspensae ad uentos, aliis sub gurgite uasto

infectum eluitur scelus aut exuritur igni:

quisque suos patimur manis. exinde per amplum

mittimur Elysium et pauci laeta arua tenemus,

donec longa dies perfecto temporis orbe

concretam exemit labem, purumque relinquit

aetherium sensum atque aurai simplicis ignem.

has omnis, ubi mille rotam uoluere per annos,

Lethaeum ad fluuium deus euocat agmine magno,

scilicet immemores supera ut conuexa reuisant

rursus, et incipiant in corpora uelle reuerti.'

Dixerat Anchises natumque unaque Sibyllam

conuentus trahit in medios turbamque sonantem,

et tumulum capit unde omnis longo ordine posset

aduersos legere et uenientum discere uultus.

'Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur

gloria, qui maneant Itala de gente nepotes,

inlustris animas nostrumque in nomen ituras,

expediam dictis, et te tua fata docebo.

ille, uides, pura iuuenis qui nititur hasta,

proxima sorte tenet lucis loca, primus ad auras

aetherias Italo commixtus sanguine surget,

Siluius, Albanum nomen, tua postuma proles,

quem tibi longaeuo serum Lauinia coniunx

educet siluis regem regumque parentem,

unde genus Longa nostrum dominabitur Alba.

proximus ille Procas, Troianae gloria gentis,

et Capys et Numitor et qui te nomine reddet

Siluius Aeneas, pariter pietate uel armis

egregius, si umquam regnandam acceperit Albam.

qui iuuenes! quantas ostentant, aspice, uiris

atque umbrata gerunt ciuili tempora quercu!

hi tibi Nomentum et Gabios urbemque Fidenam,

hi Collatinas imponent montibus arces,

Pometios Castrumque Inui Bolamque Coramque;

haec tum nomina erunt, nunc sunt sine nomine terrae.

quin et auo comitem sese Mauortius addet

Romulus, Assaraci quem sanguinis Ilia mater

educet. uiden, ut geminae stant uertice cristae

et pater ipse suo superum iam signat honore?

en huius, nate, auspiciis illa incluta Roma

imperium terris, animos aequabit Olympo,

septemque una sibi muro circumdabit arces,

felix prole uirum: qualis Berecyntia mater

inuehitur curru Phrygias turrita per urbes

laeta deum partu, centum complexa nepotes,

omnis caelicolas, omnis supera alta tenentis.

huc geminas nunc flecte acies, hanc aspice gentem

Romanosque tuos. hic Caesar et omnis Iuli

progenies magnum caeli uentura sub axem.

hic uir, hic est, tibi quem promitti saepius audis,

Augustus Caesar, diui genus, aurea condet

saecula qui rursus Latio regnata per arua

Saturno quondam, super et Garamantas et Indos

proferet imperium; iacet extra sidera tellus,

extra anni solisque uias, ubi caelifer Atlas

axem umero torquet stellis ardentibus aptum.

huius in aduentum iam nunc et Caspia regna

responsis horrent diuum et Maeotia tellus,

et septemgemini turbant trepida ostia Nili.

nec uero Alcides tantum telluris obiuit,

fixerit aeripedem ceruam licet, aut Erymanthi

pacarit nemora et Lernam tremefecerit arcu;

nec qui pampineis uictor iuga flectit habenis

Liber, agens celso Nysae de uertice tigris.

et dubitamus adhuc uirtutem extendere factis,

aut metus Ausonia prohibet consistere terra?

quis procul ille autem ramis insignis oliuae

sacra ferens? nosco crinis incanaque menta

regis Romani primam qui legibus urbem

fundabit, Curibus paruis et paupere terra

missus in imperium magnum. cui deinde subibit

otia qui rumpet patriae residesque mouebit

Tullus in arma uiros et iam desueta triumphis

agmina. quem iuxta sequitur iactantior Ancus

nunc quoque iam nimium gaudens popularibus auris.

uis et Tarquinios reges animamque superbam

ultoris Bruti, fascisque uidere receptos?

consulis imperium hic primus saeuasque securis

accipiet, natosque pater noua bella mouentis

ad poenam pulchra pro libertate uocabit,

infelix, utcumque ferent ea facta minores:

uincet amor patriae laudumque immensa cupido.

quin Decios Drusosque procul saeuumque securi

aspice Torquatum et referentem signa Camillum.

illae autem paribus quas fulgere cernis in armis,

concordes animae nunc et dum nocte prementur,

heu quantum inter se bellum, si lumina uitae

attigerint, quantas acies stragemque ciebunt,

aggeribus socer Alpinis atque arce Monoeci

descendens, gener aduersis instructus Eois!

ne, pueri, ne tanta animis adsuescite bella

neu patriae ualidas in uiscera uertite uiris;

tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo,

proice tela manu, sanguis meus!—

ille triumphata Capitolia ad alta Corintho

uictor aget currum caesis insignis Achiuis.

eruet ille Argos Agamemnoniasque Mycenas

ipsumque Aeaciden, genus armipotentis Achilli,

ultus auos Troiae templa et temerata Mineruae.

quis te, magne Cato, tacitum aut te, Cosse, relinquat?

quis Gracchi genus aut geminos, duo fulmina belli,

Scipiadas, cladem Libyae, paruoque potentem

Fabricium uel te sulco, Serrane, serentem?

quo fessum rapitis, Fabii? tu Maximus ille es,

unus qui nobis cunctando restituis rem.

excudent alii spirantia mollius aera

(credo equidem), uiuos ducent de marmore uultus,

orabunt causas melius, caelique meatus

describent radio et surgentia sidera dicent:

tu regere imperio populos, Romane, memento

(hae tibi erunt artes), pacique imponere morem,

parcere subiectis et debellare superbos.'

Sic pater Anchises, atque haec mirantibus addit:

'aspice, ut insignis spoliis Marcellus opimis

ingreditur uictorque uiros supereminet omnis.

hic rem Romanam magno turbante tumultu

sistet eques, sternet Poenos Gallumque rebellem,

tertiaque arma patri suspendet capta Quirino.'

atque hic Aeneas (una namque ire uidebat

egregium forma iuuenem et fulgentibus armis,

sed frons laeta parum et deiecto lumina uultu)

'quis, pater, ille, uirum qui sic comitatur euntem?

filius, anne aliquis magna de stirpe nepotum?

qui strepitus circa comitum! quantum instar in ipso!

sed nox atra caput tristi circumuolat umbra.'

tum pater Anchises lacrimis ingressus obortis:

'o gnate, ingentem luctum ne quaere tuorum;

ostendent terris hunc tantum fata nec ultra

esse sinent. nimium uobis Romana propago

uisa potens, superi, propria haec si dona fuissent.

quantos ille uirum magnam Mauortis ad urbem

campus aget gemitus! uel quae, Tiberine, uidebis

funera, cum tumulum praeterlabere recentem!

nec puer Iliaca quisquam de gente Latinos

in tantum spe tollet auos, nec Romula quondam

ullo se tantum tellus iactabit alumno.

heu pietas, heu prisca fides inuictaque bello

dextera! non illi se quisquam impune tulisset

obuius armato, seu cum pedes iret in hostem

seu spumantis equi foderet calcaribus armos.

heu, miserande puer, si qua fata aspera rumpas,

tu Marcellus eris. manibus date lilia plenis

purpureos spargam flores animamque nepotis

his saltem accumulem donis, et fungar inani

munere.' sic tota passim regione uagantur

aeris in campis latis atque omnia lustrant.

quae postquam Anchises natum per singula duxit

incenditque animum famae uenientis amore,

exim bella uiro memorat quae deinde gerenda,

Laurentisque docet populos urbemque Latini,

et quo quemque modo fugiatque feratque laborem.

Sunt geminae Somni portae, quarum altera fertur

cornea, qua ueris facilis datur exitus umbris,

altera candenti perfecta nitens elephanto,

sed falsa ad caelum mittunt insomnia Manes.

his ibi tum natum Anchises unaque Sibyllam

prosequitur dictis portaque emittit eburna,

ille uiam secat ad nauis sociosque reuisit.

Tum se ad Caietae recto fert limite portum.

ancora de prora iacitur; stant litore puppes.